Grand Mercure Hanoi - Upscale hotels & resorts

Giới thiệu

Đâu đó trên những rừng núi mờ sương của miền Bắc Việt Nam, có một giai điệu cất lên — cổ kính, từ tốn và thấm đẫm hơi thở con người. Đó là tiếng Hát Then — làn điệu nghi lễ đã vang vọng qua bao thế kỷ, được cất lên từ trái tim của đồng bào Tày, Nùng, Thái — những cư dân gắn bó với mảnh đất này từ thuở hồng hoang.

Năm 2019, UNESCO đã chính thức ghi danh Thực hành Then của các dân tộc Tày, Nùng, Thái vào Danh sách Di sản Văn hóa Phi vật thể đại diện của Nhân loại — một sự công nhận đặt loại hình nghệ thuật đặc sắc này sánh ngang cùng những di sản sống quý giá nhất của thế giới. Với du khách lưu trú tại Grand Mercure Hanoi, tìm hiểu về Hát Then không chỉ là một ghi chú văn hoá — đó là cơ hội chạm đến tâm hồn tinh thần và nghệ thuật của người Việt.

 

Hát Then Là Gì?

Từ “Then” trong tiếng Tày có nghĩa là “Thiên” hay “Trời” — và chính ngữ nghĩa đó đã nói lên tất cả về bản chất của loại hình nghệ thuật này. Hát Then không đơn giản là âm nhạc. Đây là một thực hành nghi lễ linh thiêng, một hình thức cầu nguyện được hát lên gửi đến vũ trụ.

Trung tâm của mỗi buổi lễ Then là Thầy Then (hay Bà Then) — người được đào tạo bài bản để dẫn dắt hành trình tâm linh. Qua giọng hát và tiếng đàn tính ngân nga, Thầy Then kể về một cuộc hành trình, trong đó những binh mã thiên thần di chuyển từ cõi trần lên thiên đình, mang theo lễ vật và lời cầu nguyện đến các vị thần linh — cầu sức khỏe, cầu mùa màng bội thu, cầu bình an hay đón chào năm mới.

 

Lịch Sử và Nguồn Gốc

Hát Then đã được thực hành qua nhiều thế hệ trong cộng đồng người Tày, Nùng và Thái — ba trong số 54 dân tộc được công nhận chính thức tại Việt Nam — chủ yếu tại các tỉnh miền núi phía Bắc. Ở vùng Đông Bắc, đó là Bắc Giang, Bắc Kạn, Cao Bằng, Hà Giang, Lạng Sơn, Quảng Ninh và Tuyên Quang. Ở vùng Tây Bắc, đó là Điện Biên, Lai Châu và Lào Cai.

Không giống nhiều loại hình nghệ thuật hình thành vì mục đích giải trí thuần túy, Hát Then ra đời từ nhu cầu thiết thực của cộng đồng — xuất phát từ niềm tin sâu xa rằng âm nhạc có thể làm cầu nối giữa con người và thần linh. Hát Then được thực hành trong những dịp trọng đại: Tết Nguyên Đán, lễ xuống đồng, các nghi lễ chữa bệnh cầu an, và những lễ hội đánh dấu nhịp điệu của đời sống nông nghiệp.

Tri thức Then được truyền dạy theo hình thức truyền miệng và thực hành trực tiếp. Thầy Then trao truyền cho học trò qua từng buổi lễ, từng động tác, từng làn điệu — đảm bảo rằng âm nhạc, nghi thức và tri thức tâm linh được lưu giữ với độ trung thực sống động, không phụ thuộc vào sách vở hay ghi âm.

Nghệ Thuật Biểu Diễn: Âm Nhạc, Trang Phục và Nghi Lễ

Một buổi trình diễn Then là một trải nghiệm đa giác quan. Thầy Then xuất hiện trong bộ trang phục nghi lễ rực rỡ — phản chiếu vai trò của họ như một người trung gian giữa hai cõi. Khi tiếng đàn tính cất lên, giọng hát Then mở ra — mang phong cách giai điệu phong phú, tinh tế và được định hình bởi thanh điệu đặc trưng của tiếng Tày.

Những vật phẩm nghi lễ được sử dụng trong buổi lễ bao gồm: kiếm trừ tà, gậy âm dương và chuông. Đây không phải đạo cụ đơn thuần — mỗi vật đều mang ý nghĩa tâm linh sâu sắc trong khuôn khổ vũ trụ quan của người Tày. Buổi lễ có thể diễn ra trong nhà, ngoài trời, hoặc tại ban thờ Then của Thầy.

Như một thực hành tổng thể, Then là sự hội tụ của nhiều loại hình nghệ thuật: văn học, âm nhạc, diễn xướng, vũ đạo và biểu tượng thị giác — tất cả hòa quyện trong một nghi lễ duy nhất. Đó là lý do Then được coi là một trong những biểu đạt toàn vẹn và phong phú nhất của di sản văn hóa phi vật thể Việt Nam.

 

UNESCO công nhận và vinh danh

Ngày 13 tháng 12 năm 2019, Ủy ban Liên Chính phủ về Bảo vệ Di sản Văn hóa Phi vật thể của UNESCO đã chính thức ghi danh Thực hành Then vào Danh sách Di sản Văn hóa Phi vật thể đại diện của Nhân loại. Hồ sơ đề cử của Việt Nam mô tả Then là thực hành nghi lễ thiết yếu trong đời sống tâm linh của đồng bào Tày, Nùng và Thái — phản ánh sự gắn kết sâu sắc giữa con người với thiên nhiên, vũ trụ và cộng đồng.

Sự công nhận này đặt Hát Then vào danh mục di sản phi vật thể UNESCO đáng tự hào của Việt Nam — hiện bao gồm 17 di sản — trong đó có Dân ca Quan họ Bắc Ninh, Ca Trù, Nhã Nhạc cung đình Huế và Hát Xoan Phú Thọ. Cùng nhau, những di sản này tạo nên một bức tranh nghệ thuật và tâm linh phi thường của hàng chục tộc người trên khắp đất nước.

 

Experiencing Hát Then: A Guide for Travellers

Những trải nghiệm chân thực nhất có thể tìm thấy tại Cao Bằng, Lạng Sơn và Tuyên Quang — nơi cộng đồng người Tày và Nùng sinh sống đông đúc. Các lễ hội địa phương, đặc biệt vào dịp Tết Nguyên Đán và mùa xuống đồng, thường có các buổi biểu diễn Then truyền thống.

Tọa lạc gần Grand Mercure Hanoi, bảo tàng đẳng cấp thế giới này thường xuyên tổ chức các buổi trình diễn và giới thiệu nghệ thuật các dân tộc thiểu số Việt Nam, bao gồm cả Hát Then. Đây là điểm khởi đầu lý tưởng để du khách đặt trải nghiệm của mình vào đúng bối cảnh văn hóa.

Theo dõi lịch các lễ hội văn hóa tỉnh ở phía Bắc — những sự kiện này thường xuyên có các buổi biểu diễn Hát Then như một phần của chương trình tôn vinh di sản dân tộc thiểu số.

 

Nguồn ảnh: Báo Lao Động, Báo Tiền Phong.